Lezingenserie voorjaar 2010
‘Oorlog en Vrede in Groningen’
Over vrede en vrijheid in de geschiedenis van onze provincie
De cultuurhistorische vereniging Stad&Lande, de afdeling Groningen van de NGV en het RHC Groninger Archieven organiseerden in de periode van februari tot en met april 2010 een serie avonden rond het thema: Oorlog en Vrede in Groningen.
Het is in mei 2010 al weer 70 jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon en 65 jaar geleden dat Nederland bevrijd werd. Dat deze oorlog nog zo’n rol speelt in ons collectieve vaderlandse geheugen geeft wel aan hoe ingrijpend een oorlog is.
Dat was vroeger niet anders. In deze serie besteedden wij vooral aandacht aan oorlog en vrede in onze provincie voor de Tweede Wereldoorlog.
* Woensdagavond 17 februari 2010 – De Middeleeuwen
Met ongeveer 90 bezoekers was het een drukbezochte avond. De avond was in tweeën gedeeld, met voor de pauze Han Nijdam en nadien Egge Knol.
Han Nijdam werkt voor de Fryske Akademy in Leeuwarden als onderzoeker Oud-Fries. Het Middeleeuwse Frisia – inclusief de Groninger Ommelanden – was een vetemaatschappij, waar de hoofdelingen in diverse autonome gebiedjes hun ruzies uitvochten. Het ging om eer en geweld, wraak en compensatie. Bij gebrek aan een centrale overheid moest worden voorkomen dat het permanente oorlogen werden. Daarvoor werd een ingewikkeld boetesysteem ontwikkeld met letselschadelijsten die voor elk verwond lichaamsdeel en elk soort belediging verschillende geldboete’s opsomden. Voor de 21ste-eeuwse toehoorder leek het soms alsof bij al die Middeleeuwse matpartijen registeraccountants aanwezig waren om meteen de boete’s te registreren.
Na de pauze kwam Egge Knol aan de beurt. Han Nijdam had enigszins schoorvoetend toegegeven dat hij alleen via zijn vrouw enige Groninger ‘wortels’ had. Knol vond daarop als ‘man van eer’ dat hij ook zijn schild moest laten zien: hij had alleen via zíjn vrouw connecties in Friesland en was voor het overige geheel Gronings. Aan de hand van archeologische vondsten vertelde hij over oorlog en vrede in het Groningen van de vroege Middeleeuwen. Uit de Karolingische tijd (8e en 9e eeuw) zijn betrekkelijk veel wapens gevonden, maar daarbuiten is nog steeds verrassend weinig bekend. De conservator van het Groninger Museum (als ‘Dr. Knol vertelt’ ook bekend van TV-Noord) – wist echter zijn gehoor op geanimeerde wijze te vertellen over het leven op wierden en terpen. Zo weten we nu ook dat op deze kunstmatige heuvels geen vrolijke schootkeffertjes leefden, maar grote waakhonden. In een samenleving zonder centrale regering – ook toen al – was dat natuurlijk geen overbodige luxe.
* Woensdagavond 10 maart 2010: Vanaf de Tachtigjarige Oorlog
De eerste helft van de avond was gewijd aan documentaire De Slag bij Heiligerlee in 1568. Makers Albert Buursma en Gerben de Vries gaven daarbij een toelichting. Het bleek dat een grote bank wel, maar provinciale overheden en fondsen geen geld in dit toch wel typisch Groningse project wilden steken. Mede door gebruik van re-enactment (spelersgroepen uit Brielle bij Rotterdam) kon echter een levendig beeld gegeven worden van het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Ook ‘sprekende hoofden’ ontbraken niet. Coryfeeën als Lammert Doedens, Hidde Feenstra en Klaas Haan kwamen in beeld, op locaties in Heiligerlee, Wedde, Jemgum en Emden. Ook een zwaar vermomde Beno Hofman was te zien, opgenomen in een kelder in het Schimmelpenninckhuis. De voice-over was van Boven Wotter-actrice Miranda Bolhuis.
De 90 bezoekers keken er met plezier na. Na de pauze kwam Eric Meijles aan het woord over ‘Schansen in hun landschappelijke omgeving’. De docent geografie van de natuurlijke omgeving aan de RUG toonde daarbij met veel kaartmateriaal aan dat de fysische geografie vrijwel altijd de basis is voor de plaats waar de militaire verdedigingswerken van Noord-Nederland gevestigd werden. Dat gold ook voor schansen als Bourtange, Zoutdijk en de Zwartendijksterschans. Ook nieuwe kaarten als gedetailleerde hoogtekaarten en recente luchtfoto’s kunnen daarbij een rol spelen. Opmerkelijk was dat hij op deze manier de route uitgestippeld had die de Spaanse troepen volgden tussen de wierden en moerassen van Groningen, om in mei 1568 te stuiten op het leger van Lodewijk en Adolf van Nassau. Met als bekend gevolg de Slag bij Heiligerlee.
* Woensdagavond 31 maart 2010: de eerste helft van de 19e eeuw
Freelance-historicus Henk Boels opende de avond met een vrijwel vergeten hoofdstuk uit de geschiedenis van Groningen. Napoleon was net verslagen, maar in een tijd zonder internet en mobiele telefonie drong dat niet onmiddellijk tot al zijn legeronderdelen door. Het gevolg was dat de militaire bevelhebber van de vesting Delfzijl weigerde zijn troepen over te geven. Een langdurige belegering volgde in 1813 en 1814. De Nederlandse belegeraars onder leiding van Marcus Busch had te weinig middelen om een snelle overgave af te dwingen en de Fransen konden niet ontsnappen. Pas na lange maanden waren de Fransen overtuigd van het feit dat de oorlog voorbij was. Vooral de plattelandsbevolking had al die tijd zwaar te lijden gehad van deze belegering.
De bijna 90 aanwezigen genoten van het verhaal, dat na de pauze een vervolg kreeg in een lezing van Klaas Niemeijer over de Tiendaagse Veldtocht naar België in 1831. Deze oud-militair en nu vrijwilliger bij de Groninger Archieven (genlias!) ontdekte bij een onderzoek naar zijn familie dat een verre voorvader als 15-jarige tamboer aan deze korte veldtocht had deelgenomen. Curieus genoeg was ook de Marcus Busch van voor de pauze betrokken bij deze veldtocht. De Stadjer was inmiddels tot kolonel der schutterij benoemd en was nu commandant van de Tweede Brigade van de Reservedivisie, die bestond uit bestond uit vier bataljons schutterij. De brigade trok te voet van Noord-Nederland naar de Belgisch-Nederlandse grensstreek. Het mocht niet baten, ondanks het regelmatig ‘vuurcontact’ (het militaire jargon van de spreker!) werd België een onafhankelijke staat.
* Woensdagavond 14 april – De Eerste Wereldoorlog in Groningen
Menno Wielinga (publicist, fotograaf en oud-docent) vertelde voor ongeveer 90 aanwezigen het verhaal van Groningen in de Eerste Wereldoorlog. Nederland was als neutraal land niet betrokken bij deze oorlog, maar merkte de gevolgen wel degelijk. Door de Duitse inval in België vluchtten aanvankelijk bijna een miljoen Belgen naar Nederland en hiervan bleven er uiteindelijk 100.000 in het land. De Belgen werden door de gemeenten naar rato opgevangen. In Stad kwamen er bijna 500 terecht, vooral in de rijwielschool van Fongers aan de Hererweg. De meeste vluchtelingen keerden in 1915 terug, maar 133 Belgen bleven tot het einde van de oorlog in 1918 in Groningen.
Na de pauze behandelde Wielinga voor de 90 bezoekers een andere groep vluchtelingen. Ruim 1500 Britse militairen van de First Royal Naval Brigade verdedigden Antwerpen en vluchtten na de val van die stad naar het neutrale Nederland. Hier werden ze voor de rest van de oorlog geďnterneerd in de stad Groningen. Hier voor hen speciaal het Engelse Kamp gebouwd. Elke ochtend maakten zij een mars van 12 tot 15 km om in conditie te blijven, gesecondeerd door Nederlandse politieagenten te paard of op de fiets. De Britten leidde in hun met prikkeldraad afgeschermde kamp een eigen leven, met sport, spel en vooral ook cabaret (de Timbertown Follies). In zijn humoristische lezing liet Wielinga doorspelen dat de Groningse jongedames nogal gecharmeerd van de Britten waren, en niet alleen de betaalde krachten onder hen……
* Woensdagavond 28 april 2010:
Harry Romijn demonstreerde aan de hand van foto’s en filmfragmenten allerlei aspecten van de Tweede Wereldoorlog en de Bevrijding. Het hoofd van het Groninger AudioVisueel Archief (GAVA) vertelde eerst over de twee televisieseries over ‘de oorlog’, die van de jaren zestig en die van afgelopen herfst. Van de algemene wetenschappelijke lijn van Lou de Jong werd overgegaan tot de verfilming van een serie meer persoonlijke gebeurtenissen.
De film als bronmateriaal werd fraai geďllustreerd door de Groningse film ‘Het Verzet’, die vlak na de bevrijding werd opgenomen. Verzetslieden speelden daarbij alle rollen, die van henzelf én van de Duitsers. Andere filmfragmenten waren van de hand van J.W. van Dam, die tijdens de oorlog een filmlogboek bijhield. ‘Het Verzet’, fragmenten van Van Dam en andere filmbeelden werden in 1995 gebundeld in de video Groningen in Oorlogstijd. Het GAVA was drie jaar daarvoor van start gegaan met 30 films en heeft in de 15 jaar van haar bestaan een collectie opgebouwd van 15.000 fragmenten audio, video en film. Groningen in Oorlogstijd was meteen een bestseller: van de video en later DVD zijn in totaal 5000 exemplaren verkocht. De bijna een uur durende film toont de bezetting (inclusief een struikelende Duitse soldaat tijdens een parade op de Grote Markt) en de bevrijding van de stad. Het is puur bronnenmateriaal, maar historisch onderzoek moet het kader aangeven. Of, zoals de spreker het formuleerde: ‘Onderzoek geeft de film pas echt waarde.’
Harry Romijn vertelde tot slot nog over het project Oorlog in Blik. Op de website
www.oorloginblik.nl worden duizenden films en geluiden van de Tweede Wereldoorlog in Nederland getoond. Voor de totstandkoming van dit project – in opdracht van het NIOD – wordt nauw samengewerkt met alle regionale audiovisuele archieven, het Filmmuseum en het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Het GAVA doet mee met 100 films van in totaal 13 uur speeltijd. De website wordt najaar 2010 gepresenteerd.